شود ، در سرزمينى كه دزدى واقع شده حاكم بايد عين مال يا قيمت آن را تأديه كند ؛ و ارزش كالا از طرف شخصى كه خسارت به او وارد آمده با قيد قسم ، تعيين مىشود . » « 1 » پيترو در سفرنامهء خود ، از بازارهاى اصفهان تمجيد مىكند و مىنويسد : « همهء آنها بزرگ و عالى و مساوى و منظم و داراى معمارى فوق العاده خوبى هستند . و بعلاوه ، در آن ، امتعه و كالا از هر نوع به حد وفور وجود دارد ، و دالانها را طورى تقسيم‌بندى كرده‌اند كه هر قسمتى به متاعى تخصيص يافته ، و اين امر موجب تسهيل امر دادوستد را فراهم آورده است . كاروانسرا نيز به حد لزوم براى خارجيان وجود دارد و همهء آنها بزرگ و داراى ساختمان نسبتا خوب و تزئينات مناسب هستند ؛ و چنين به نظر مىرسد كه علاوه بر شاه اشخاص ديگر نيز مساعى خود را در راه بهبود وضع آنها صرف مىكنند . » « 2 » پيترو ضمن توصيف شگفتيهاى ميدان شاه ، از دو جايگاهى كه هر روز هنگام غروب آفتاب در آنجا نقاره مىزدند ، سخن مىگويد و مىنويسد ، در آنجا دو آهنگ جنگى ايرانى و ترك مىخواندند كه به گوش خوش مىآمد و با وجود بزرگى ميدان در همه‌جا طنين مىافكند . « 3 » پيترو در مكتوب چهارم خود ، بار ديگر ، از كاروانسراهاى ايران سخن مىگويد . به نظر او ، كاروانسراهاى ايران شبيه صومعه‌هاى اروپاييان است ، « يعنى در وسط آن حياطى است كه دورتادورش را اتاقهاى متعددى فراگرفته و بدون پرداختن هيچگونه كرايه‌بهايى ، مىتوان در آن سكنى گزيد . حتى اگر كسى يك سال هم در آنجا بماند ، لازم نيست وجهى از اين بابت بپردازد ؛ منتهى در كاروانسراهاى داخل شهر كه داراى اتاقهاى مجهز به قفل و كليد است و بيشتر براى نگهدارى مال التجاره مورد استفاده قرار مىگيرد ، فقط مبلغ مختصرى بابت حق حفاظت مطالبه مىكنند ، ولى در عين‌حال ، بايد بگويم به كلى خالى است و هركس زودتر از راه رسيد آنها را اشغال مىكند و هر چقدر بخواهد آنجا مىماند و كسى نمىتواند متعرض او شود . » « 4 » سازوبرگ سفر : پيترو دلاواله پس از چندى اقامت در اصفهان ، تصميم مىگيرد در ركاب شاه حركت كند . وى سازوبرگ سفر خود را چنين بيان مىكند : « بايد نه تنها چادر بلكه تمام لوازم و وسايل زندگى و چارپايان كافى براى سوارى و حمل كجاوه داشته باشم ؛ چون شاه هر لحظه ممكن است فرمان حركت بدهد و در اين صورت نه وقتى براى خريد كالسكه خواهد بود نه فرصتى براى كرايه كردن آن ، و - بعلاوه ، اين اشياء و حيوانات پس از خريد ، هميشه به من تعلق خواهند داشت . براى اين مقصود ، هفت شتر باركش خريدارى كرده‌ام كه نمىدانم با توجه به كثرت باروبنه ، براى من كافى خواهند بود يا خير . شترهاى ايرانى از شترهاى مصر و عربستان و تركيه قوىتر هستند . تعداد اسبهاى خريدارى شده چهار رأس است . بعدا اسبان سوارى و جنگى خوب را از اردوگاه تهيه خواهم كرد . منتظرم لباس و پتو و زين و برگهايى را كه دستور داده‌ام به من تحويل دهند . » « 5 »

--> ( 1 ) . همان . ص 28 . ( 2 ) . همان . ص 37 . ( 3 ) . ر ك : همان . ص 39 . ( 4 ) . همان . ص 134 - 133 . ( 5 ) . همان . ص 91 ( به اختصار ) .